Các giai đoạn phát triển Từ 0 đến 3 tuổi Từ 3 đến 6 tuổi

9 trải nghiệm thiên nhiên nguyên sơ để nuôi dưỡng năng lực sống-kỹ năng sống cho trẻ 0-10 tuổi

[Wikichame] Trước khi đến với 9 hoạt động trải nghiệm với thiên nhiên nguyên sơ, chúng ta cùng tìm hiểu “Trải nghiệm nguyên sơ” là gì và tác dụng của nó đối với trẻ nhé!

1. Trải nghiệm thiên nhiên nguyên sơ là gì?

Trong tiếng Nhật từ “Gentaiken-原体験”-tiếng Anh là “Original experience”- mình tạm dịch là “trải nghiệm thiên nhiên nguyên sơ” là một cụm từ ám chỉ những trải nghiệm trong thiên nhiên ở thời kì ấu thơ sẽ trở thành kí ức vĩnh cửu lưu lại trong não bộ, có tác động to lớn nhất đến việc hình thành nên tư duy, tư chất của một con người. Việc chúng ta được trải nghiệm phong phú hay nghèo nàn sẽ có ảnh hưởng to lớn đến sự khác nhau về tư duy, và nhân cách.

2 Tác dụng của trải nghiệm thiên nhiên nguyên sơ là gì?

Thông qua những trải nghiệm thiên nhiên nguyên sơ, sẽ giúp kích thích những giác quan cơ bản của con người, nuôi dưỡng sự tò mò hứng thú, khiến chúng ta thấy cảm động và làm cho tính cảm thụ của chúng ta được phong phú hơn.

Tính cảm thụ phong phú là yếu tố cơ bản nhất để hình thành nên tư duy sáng tạo và trí tưởng tượng. Mà thiên nhiên là nguồn năng lượng phong phú nhất để nuôi dưỡng tính cảm thụ phong phú. Vì thế mọi người sẽ dễ dàng hiểu vì sao rất nhiều các nhà khoa học lỗi lạc đều có một tuổi thơ được đắm mình trong thiên nhiên, thay vì ngồi học đọc học viết học tư duy sớm.

Quá trình tiếp xúc với thiên nhiên nguyên sơ là những hành vi cơ bản nhất giúp chúng ta thấu hiểu một cách sâu sắc về sự cộng sinh của con người với thiên nhiên, chúng ta mỗi cá thể chỉ là một phần trong chuỗi mắt xích của tự nhiên mà thôi. Và rõ ràng khi con người sống xa rời thiên nhiên thì khả năng cảm thụ, tính nhăn văn cũng dần dần suy yếu đi.

3. Trải nghiệm thiên nhiên nguyên sơ cần ở giai đoạn nào nhất:

Giai đoạn quan trọng nhất với trẻ là ở giai đoạn ấu thơ cho đến hết tiểu học. Vì đây là thời kì mà thông qua những trò chơi trong thiên nhiên, và tiếp xúc với mọi người sẽ kích thích lên 5 giác quan nghe, nhìn, sờ, ngửi và nếm giúp nuôi dưỡng năng lực tư duy, năng lực phán đoán, năng lực biểu đạt, 3 nhân tố quan trọng để hình thành nên “Năng Lực Sống” của một con người.

Ngày nay trẻ con có thể tiếp nhận kiến thức qua ti vi, internet hay sách báo, nhưng nó vẫn mãi chỉ là những “trải nghiệm gián tiếp”, sẽ không thể thay thế được sức mạnh của “trải nghiệm trực tiếp” khi trẻ được sờ chạm, nhìn thấy thực tế. Mà chính nhưng trải nghiệm thực tế này mới giúp trẻ hình thành nên năng lực sống-kỹ năng sống cho mình.

Những năm tháng đầu đời được sống trong môi trường có thiên nhiên trong lành sẽ nuôi dưỡng cho trẻ khả năng cảm thụ, cảm nhận cái đẹp, cái chân thiện mĩ, cũng như nuôi dưỡng 5 giác quan.

4. 9 trải nghiệm thiên nhiên nguyên sơ

Mình xin được giới thiệu 9 trải nghiệm thiên nhiên nguyên sơ mà chúng ta có thể tìm thấy trong cuộc sống hàng ngày cho trẻ trải nghiệm.

? Lửa: trải nghiệm cái nóng của lửa, mùi khét của khói khiến mắt ta cay xè, ánh lửa bập bùng trong gió, lửa vừa tiện ích mà cũng thật nguy hiểm. Có những trải nghiệm ở một tuổi thơ cơ cực, thiếu thốn nhưng ít ai ngờ được rằng nó lại là trải nghiệm nguyên sơ quan trọng để giúp chính ta hình thành nên năng lực sống sau này. Mình đang muốn nói đến những chiếc bếp rơm, bếp củi, hay bếp than tổ ong mà thế hệ ba mẹ 7X, 8X đã từng trải qua cả quãng tuổi thơ của mình.

Kí ức của mình về những lần mắt mũi cay xè vì khói, hay hai má nóng bừng đến bỏng rát khi đun bếp rơm, bếp dạ vẫn còn nguyên vẹn đến bây giờ. Thật tiếc là bây giờ ở nông thôn hầu như rất ít gia đình còn dùng bếp củi, đặc biệt là bếp rơm thì hầu như đã không còn nên trẻ con thiếu đi cơ hội để trải nghiệm thực tế. Nhưng ba mẹ vẫn có thể ù đắp cho con với những dịp đốt lửa trại, hay chỉ là dạy con chơi với chiếc bao diêm, đốt vàng ngày giỗ ở quê.

? Đá sỏi: Mỗi viên sỏi, viên đá đều có những hoa văn và hình dáng khác nhau, và cảm nhận được điều ấy sẽ nuôi dưỡng cho trẻ trí tưởng tượng vô hạn. Những viên sỏi trải qua hàng trăm năm dưới sự bào mòn của nước, luôn có một sức hấp dẫn đến kì lạ. Đó là lí do mà mỗi dịp đi suối hay ra sông hoặc đi chơi đâu đó mình luôn thích nhặt những viên sỏi và đá về nhà để chơi cùng Bon (con tác giả)

? Đất: cùng với cát thì đất là nguyên liệu tuyệt vời để nuôi dưỡng 5 giác quan của con trẻ. Đất và cát được coi là “đồ chơi” tuyệt vời nhất với con trẻ. Nhưng đất còn tuyệt vời hơn cả cát vì từ đất trẻ có thể nặn được rất nhiều hình dáng khác nhau. Đất trộn nước thành bùn sẽ cho trẻ trải nghiệm về sự mát rượi, trơn trượt khi xoa bằng hai tay, hay mùi ngái tanh của bùn đất. Đất có thể dùng nhào làm bánh, dùng làm đường hay muối rong trò chơi đồ hàng, hay đơn giản chỉ là để trẻ nhúm một ít rồi ném đi hay thả cho nó rơi xuống.

Tất cả những gì làm từ đất đều kích thích trí tưởng tượng cho trẻ. Nhưng tiếc thay, mình nhận thấy nhiều người lớn lại rất ngại bẩn và không cho trẻ con chơi cát và chơi đất. Khi cho các bé 4-5 tuổi ở trường mầm non Tsubaki chơi đất, trong khi các bé 3-4 tuổi đều say mê thích thú thì có nhiều bé 5 tuổi không dám sờ vào đất để chơi, các bé ấy bảo bẩn lắm cô ạ. Mình tin rằng nếu như ngay từ 2-3 tuổi ba mẹ không ngại bẩn mà cho con chơi, đừng cho con định kiến là bẩn thì chưa chắc các bé ấy đã sợ bẩn đâu.

?️ Nước: Nước luôn là một trải nghiệm tuyệt vời hấp dẫn mọi đứa trẻ. Cái cảm giác sờ vào nước, nghe tiếng chảy róc rách của dòng suối, ào ào của thác nước, rì rào của sóng biển, hay những bước chân dưới làn nước mát rồi đột nhiên bước thụt xuống chỗ trũng…tất cả đều là những trải nghiệm kích thích sự tò mò của con trẻ.

Trong thời gian ở Nhật, khi Bon được tầm 2 tuổi, mình luôn cố gắng để con được đi chơi ở công viên nhiều nhất. Những chỗ nào có nước, con sẽ đem theo xô để múc nước đổ đi, nhặt lá cây thả xuống mặt nước…cho đến giờ đó là những khoảnh khắc đẹp nhất của cả gia đình.

Mỗi khi tạnh mưa Bon rất thích chơi trò đạp xe thăng bằng lăn qua lăn lại vũng nước mưa rồi cười thích thú nhìn bánh xe in vệt ướt lên mặt đường. Vũng nước mưa tuy nhỏ nhưng nó như tấm gương phản chiếu bầu trời cho trẻ ngắm, trẻ chạm 1 ngón tay xuống mặt nước từng làn sóng nhỏ nổi lên rồi lan ra và biến mất, trẻ giậm chân xuống là mọi thứ tan biến, chỉ còn là một mớ hỗn độn.

Nguyễn Thị Thu

? Cây cối: Trong kí ức tuổi thơ của mình thì những trò trèo cây hái ổi, hái nhãn, hái na là những kỉ niệm không sao quên được bởi những cung bậc cảm xúc nó đem lại. Cái cảm giác hồi hộp khi cheo leo trên đỉnh cây, vừa run run sợ hãi khi trèo phải cành mềm đung đưa. Hay cảm giác sung sướng khi bản thân đã leo lên đến ngọn cây giống như ta đã chinh phục được chính bản thân mình, hoặc thậm chí chỉ là rướn người để với được một quả ổi ở đầu cành thôi cũng sung sướng biết bao.

Cây không đơn giản chỉ là nảy mầm và lớn lên, cho chúng ta trái ngọt. Cây còn là đại diện cho vòng tuần hoàn của sự sống và cái chết mà bạn có thể dễ dàng lấy nó làm ví dụ để dạy trẻ con bài học về sinh tử.

? Cây cỏ: Có thể người lớn cho rằng cây cỏ dại thì có gì để cho trẻ con trải nghiệm đâu. Nhưng thực tế thì mỗi loại cây cỏ dại lại có những mùi hương đặt trưng rất nồng nàn. Càng những nước ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, nơi mà cỏ cây được tắm ánh mặt trời rực rỡ quanh năm thì cảo cây lại càng mang những mùi hương rất đậm đà. Còn chưa kể chỉ trong một khoảng đất nhỏ nhưng có rất nhiều loài cây cỏ với hình dáng và màu sắc của hoa, lá đều khác nhau.

Hạt của cây xuyến chi mà dính lên áo thì sẽ phải dứt mãi mới ra, cây hoa xấu hỏ chỉ cần chạm nhẹ là lá sẽ cụp vào, cây nhọ nồi chỉ cần vò nát thì tay sẽ đen đúng như nhọ nồi, cây hoa cứt lợn thì mùi hắc rất đặt trưng, cây lá dứa hay lá chuối cuộn lại làm kèn, hay cũng có thể là trải nghiệm bị cạnh sắc của lá cây, của gai cứa phải tay. Hay những buổi trưa hè trốn ngủ trưa chạy đi hái ổi, hái hoa dâm bụt và mút chút mật ngọt của nó, hái những quả duối vàng ươm để ăn.

??? Động vật: Bởi vì việc tiếp xúc với động vật, những cử chỉ âu yếm chăm sóc sẽ nuôi dưỡng cho trẻ trái tim biết yêu thương và sẻ chia với người khác, nuôi dưỡng tính thiện trong tâm hồn. Hơn nữa, cho trẻ trải nghiệm với nỗi đau khổ sinh li tử biệt do cái chết đem đến, và biết vượt qua được nỗi đau ấy cũng là một trong những trải nghiệm rất quan trọng của đời người. Cho đến giờ mình vẫn nhớ như in cái cảm giác đau buồn khi chú chó con nhà mình bị chết sau một thời gian bị bệnh do hóc xương gà.

Nhà mình ở cạnh công viên Cầu Giấy nên cứ sau mỗi cơn mưa là mình dẫn Bon ra công viên để chơi và quan sát. Dịp đầu mùa hạ, sau cơn mưa ốc nhồi bò rất nhiều nên mình đã bắt về mấy con để trong chai nhựa cho Bon quan sát. Hàng ngày Bon nhìn mẹ thay nước và cùng mẹ xé nhỏ rau cho ốc ăn. Thi thoảng về quê mình lại cho Bon đi ra cánh đồng để đi bắt cào cào châu chấu, bắt ốc nhồi, hay quan sát kiến, con rận gỗ…Đó cũng là những trải nghiệm mình đã chơi suốt tuổi thơ, đi bắt ve, bắt cào cào, bắt cánh cam…Mùa hè ở Việt Nam mình có thể dễ dàng nghe tiếng dế, tiếng ếch nhái kêu inh ỏi trong đêm. Và cho đến bây giờ những âm thanh này vẫn là những kí ức đọng lại rất sâu khiến mình cứ bồi hồi nhớ về quê hương mỗi khi bất chợt nghe thấy trong những năm tháng ở Nhật.

? Trải nghiệm cực độ của thiên nhiên: trời nóng bỏng đến mồ hôi dầm đìa vào mùa hè, lạnh buốt của mùa đông, tối om của màn đêm, hùng vĩ và rộng lớn của thiên nhiên kì vĩ, chính là cách để bản thân có thể cảm nhận được sự nhỏ bé và yếu đuối của mình so với sự to lớn, vĩ đại của thiên nhiên.

Mỗi dịp về quê, mình thường để Bon chạy chân đất quanh nhà quanh ngõ. Có khi sân còn nóng mà cu cậu vẫn thích chạy chân đất, ông bà thì cấm đoán vì sợ cháu bị nóng chân, rồi chạy đầu trần ngoài nắng một chút sợ cháu bị ốm, mưa một chút xíu sợ cháu sẽ bị cảm. Mình vẫn để Bon được chơi trong một khoảng thời gian ngắn nhất định với những trải nghiệm ấy, để bàn chân non nớt kia cảm nhận cái nóng của mặt đất, của mặt trời, cái cảm giác hạt mưa tí tách rơi trên cánh mũi và cu cậu thích thú khoe với mẹ “Mẹ ơi, hạt mưa rơi trên mũi con này. Thú vị quá mẹ nhỉ”.

Trải nghiệm cực độ không chỉ dừng lại ở thiên nhiên, mà còn ở những trạng thái tâm lí của con người. Ví dụ như trải nghiệm phải kiên nhẫn chờ đợi cơn đói bụng cồn cào, kiên nhẫn chờ đợi một ai đó trong trời nóng bức hay lạnh buốt.

? Mặt trời, trăng, gió: Ngoài 8 yếu tố trên mình còn khuyến khích những trải nghiệm với ánh sáng của mặt trời, ánh sáng dìu dịu hiền hòa của mặt trăng, và sức mạnh của gió. 3 yếu tố thiên nhiên ấy vừa gần lại vừa xa, tưởng như dễ nắm bắt dễ cảm nhận mà lại hóa xa vời. 3 yếu tố ấy cho ta cảm nhận được sự huyền bí, mà không kém phần quyến rũ, và lãng mạn của mẹ thiên nhiên.

Cảm ơn mọi người đã đọc bài viết rất dài này. Khi viết về những trải nghiệm này mình lại nhớ đến gia đình anh chị bạn bên Nhật đã tích cực cho con đi trải nghiệm bên ngoài, nhớ lại về tuổi thơ của chính mình, để thấy tự tin hơn với lựa chọn làm gì cho con ở độ tuổi 0-10 tuổi.

Nguyễn Thị Thu

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *